գետին

Վիքիբառարան-ից
Jump to navigation Jump to search

Հայերեն

Դասական ուղղագրութեամբ՝


վանկեր՝ գե•տին 

Ստուգաբանություն[խմբագրել]

Բնիկ հնդեվրոպական՝ * uedeno՝ * ued- «հող, գետին» արմատից. հմմտ. հունարեն ούδας՝ «գետին, հողի մակերես», έδαφος՝ «հիմք, հող, գետին», խեթերեն utne «երկիր»:

Գոյական

  1. երկրի երեսի շերտը
  2. երկրի ցամաք մակերևույթը, որի վրա քայլում ենք
  3. երկիր, երկրագունդ
  4. հող, հողային տարածություն
  5. հատակ
  6. (նորբ․) (փխբ․) հիմք, հիմունք, հող ◆ Հրապարակեցինք մի կոչ ուղղել հակամարտ ուժերին, խնդիր դնելով, որ կողմերը դադարեցնեն ռազմական գործողությունները, և պատրաստվի գետին՝ գտնելու մի արդար ու խաղաղ լուծում։ (Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի ուղերձը ՀՀ նախագահին)
  7. Սեբաստիա՝ (փխբ․) ստոր՝ գծուծ մարդ

Հոմանիշներ[խմբագրել]

Արտահայտություններ[խմբագրել]

  1. գետին գլորել - վայր գցել
  2. գետին գլորել - սպանել
  3. գետին զարկել` զարնել` խփել - ուժով գետին տապալել, գցել ◆ Ամբոխի առջև իգիթն իր օրում գետին չի զարկիլ ընկեր իգիթին: Հովհաննես Թումանյան
  4. գետին զարկել` զարնել` խփել - ջարդել, ոչնչացնել
  5. գետին ընկնել - վայր ընկնել
  6. գետին ընկնել - անպատվել, անարդել
  7. գետին թողնել - անուշադրության մատնել
  8. գետին ձգել - վայր գցել
  9. գետին ձգել - ցած դնել, իջեցնել
  10. գետին ձգել - ոչնչացնել, սպանել
  11. գետին տապալել - վայր գցել
  12. գետին տապալել - կործանել
  13. գետին տապալել - ոչնչացնել, սպանել
  14. գետին փռել - գետին գցել` գլորել
  15. գետին փռել - սպանել
  16. գետին փռել - կոտորել
  17. գետինը առնել (մութը, լույսը և այլն) - երկիրը պատել ◆ Մթնշաղը գետինն առել, լուռ է աշխարհք-արարած: Հովհաննես Թումանյան
  18. գետինն անցնել` մտնել - սաստիկ ամաչելուց չհամարձակվել մարդկանց երեսին երևալ, սաստիկ ամոթահար լինել
  19. գետինն անցնել` մտնել - անհետանալ, աներևույթանալ ◆ Հիմա հոս էր, ու՞ր է, գետի՞նն անցավ: ԱՃ
  20. գետինն անցնել` մտնել - ◆ Վա՜յ, գետինն անցնեք,- ճչաց խորթ մերը: Հովհաննես Թումանյան
  21. գետինը կոխել - թաղել, հողի մեջ դնել (անեծք)
    1. ամոթահար անել, անպատվել ◆ Մեզ ուզում են գետին կոխել: (Պերճ Պռոշյան)
  22. գետինը տեղ չտալ մեկին -
  23. գետնի աստղ -
  24. գետնի երես դուրս գալ -
  25. գետնի երես դուրս գալ -
  26. գետնի բութ -
  27. գետնի կոճակ - Թբիլիսի՝ (փխբ․) կարճահասակ մարդ
  28. գետնի տակը անցնել` մտնել - տե՛ս գետինը մտնել ◆ Թեկուզ գետնի տակը մտնեք, միևնույն է կխանեմ ձեզ,- պարծեցավ տասնապետը: (Գարեգին Սևունց) ◆ Հյուրերի ներկայությամբ իրեն այնպես պահեց, որ տանտիկինը գետնի տակն անցավ:
  29. գետնի տակը անցնել` մտնել -
  30. գետնի տակը անցնել` մտնել -
  31. գետնի տակը անցնել` մտնել -
  32. գետնի տակից բուսնել` դուրս գալ - հանկարծակի՝ անսպասելի հայտնվել ◆ Ասես գետնի տակից բուսավ: (Ակսել Բակունց) ◆ Ոնց որ թե գետնի տակից դուրս գա, մինը դուրս ՝ գալիս, վաճառականի առաջին կանգնում: Հովհաննես Թումանյան
  33. գետնին թողնել - անուշադրության մատնել, չկատարել ◆ Լավ, բա հո գործը չենք թողնի գետնին: (Ստեփանոս Մալխասյանց)
  34. գետնին հավասար անել` հավասրեցնել` հավասարել - ոչնչացնել, ավերել ◆ Ով կանի նրան, գետնին հավասար, թե չլինին կինն ու գինին: Հովհաննես Թումանյան ◆ Եդ խեղճ կնկա տունը գետնին հավասարեցին: (Ձեռագիր)
  35. գետնին զարկել` խփել -
  36. գետնին կպած - ցածր, կարճահասակ ◆ Գետնին կպած տներ:
  37. գետնին մնալ -
  38. գետնին մնալ -
  39. գետնին մնալ -
  40. գետնին փռել - վայր գցել
  41. գետնին փռել - կործանել
  42. գետնին փռել - ոչնչացնել, սպանել
  43. գետնից բուսնել - անսպասելի կերպով երևան գալ ◆ Աղվեսն ասես գետնից բուսավ: ՀԹ
  44. գետնից կտրել` պոկել -
  45. գետնով(ը) տալ - տապալել, գետնին գցել ◆ Փահլևանին հենց գետնովը տվուց, գլուխն օխտը տեղ պատռեց: (Պերճ Պռոշյան) ◆ Ուրախացավ, թե հիմի Սոսին գետնովը կտա: (Պերճ Պռոշյան)
    1. որևէ իր գետնին խփել ◆ Ձեռր փարչը գետնովը տվեց:
  46. գետնով(ը) տալ -
  47. գետին դնել - տապալել, գետին գցել ◆ Բռնել, բոլորին դրել է գետին, Աղցան է շինել մեր տղաներին: (Մկրտիչ Խերանյան)
  48. գետին լիզել - շողոքորթել ◆ Մարդիկ, որ դրսում գետին են լիզում, դառնում են բռնակալ իրենց խեղճ ընտանիքին: (Րաֆֆի)
  49. գետինը ականջ ունի - Սեբաստիա, Խարբերդ՝ գաղտնիքը, միևնույն է տարածվում է
    1. լսող՝ ունկնդրող կա
  50. գետինը գցել (խոսք և այլն) - անուշադրության մատնել, չկատարել ◆ Կանաչի էս սհաթա ձեր գեղի կոտորված խալխին, տեսնեմ՝ քանի գլխանի եք, որ թագավորական հրամանը գետինն եք ուզում քցել: (Պերճ Պռոշյան)
  51. գետինը ձենը տեղ կհասցնի - Շիրակ՝ տե՛ս գետինը ականջ ունի
  52. գետինը ճանկռտել - սաստիկ ցավից տանջվել ◆ Ատամներն այնպես էին ցավում, որ գետինն էր ճանկռտում: (Ստեփանոս Մալխասյանց)
  53. գետինը մտած - անամոթ, անպատկար, խայտառակ, գետնի տակ անցնելու արժանի ◆ Ատոնց հարերը յարաբ հա՞ցնինկը... «Աղջի, գետինը մտած, աս կես գիշերին հու՞ր տեղ էիր, հու՞մ հետ ժուռ գուգայիր»: (Խաթաբալա)
  54. գետինը մտնել - խիստ ամաչել, պատկառել ◆ Չէր իմանում ի՞նչ անի... գետինն էր ամաչելուց մտնում: (Պերճ Պռոշյան) ◆ Ամոթու գեդինը մըտա: (Խաթաբալա)
    1. չքանալ, կորչել ◆ Ամեն ծակ ու ծուկ փնտրեցի... չկա ու չկա եդ դանակը, ոտով-գլխով կորավ, գետինը մտավ: Ռափայել Պատկանյան
    2. մեռնել (անեծք)
  55. գետինը չտանել - հողը չհանդուրժել՝ չընդունել՝ չպահել
  56. գետինը պատառ(վ)ի, քեզ մեջը տանի (անեծք) - գետնի տակ անցնես, հետինը մտնես
  57. գետինը պոկել - ուժեղ ցավիղ, ծանր վշտից խիստ տանջվել ◆ Իր կիսամեռ մարդի առաջին թավալ-թավալ էր տալիս, գետինը պոկում: (Խաչատուր Աբովյան)
  58. գետինը վեր խորտակվել - մեռնել ◆ Էս ինչ օրի հասցրիր մեզ, այ գետինը վեր խորտակվես դու էլ, քո մերն էլ: (Պերճ Պռոշյան)
  59. գետինը տեղ չտալ - դադար չտալ, հանգիստ չմնալ ◆ Գետինը տեղ չէր տալիս, որ մի տեղ սթրի: Սահակ Ամատունի
  60. գետնեգետին անցնել - Պոլիս՝ սաստիկ ամաչել ◆ Վարդապետը գետնեգետին կանցնի: (Թլկատինցի)
  61. գետնի թութ - Պարտիզակ, Նիկոմեդիա՝ տե՛ս գետնաթութ
  62. գետնի երես դուրս գալ - հայտնել, երևան գալ ◆ Մի տեղից գետնի երես դուրս կգա, կվազի տուն, էնտեղ հո չի մնալու: (Անահիտ Սահինյան)
  63. գետնի լակոտ - Տարոն՝ իշախառն
  64. գետնի կալուկ - Առտիալ՝ դալուկ
  65. գետնի հետ հավասարվել - Թբիլիսի՝ գետնի երեսից ջնջվել, ոչնչանալ, հետքն անգամ չմնալ
  66. գետնի մուսես - Արարատյան՝ կարճահասակ (մարդ)
    1. (փխբ․) խորամանկ, ոչ բացահայտորեն գործող
  67. գետնի մուտ ըլել - տե՛ս գետինը մտնել
  68. գետնի տակից գտնել - մեծ դժվարությամբ գտնել՝ ձեռք բերել ◆ Բավական է նրանց կանանց սիրտը մի բան ուզի, նրանք, գետնի տակից էլ լինի, գտնում են: (Գարեգին Սևունց)
  69. գետնի սուրուլիկ՝ ցից - Մալաթիա՝ գազար
  70. գետնին գերի անել - Սեբաստիա՝ անկողնային հիվանդ դարձնել ◆ Տաժանելի պարապմունքները շաբաթներով գետնին գերի արին: (Պերճ Պռոշյան)
  71. գետնին գերի լինել - Արարատյան՝ անկողնային հիվանդ դառնալ
  72. գետնին հավասարվել - ավերվել, անհետանալ ◆ Հողե պատերը քայքայվում են, հետզհետե հավասարվում գետնին: (Ղազարոս Աղայան)
  73. գետնից գտնված չէ - ինքն իրեն ստեղծված չէ, աշխատանք է թափված
  74. գետնից ելած - Սեբաստիա՝ զավակ, ազգական չունեցող, միայնակ
  75. գետնով(ը) դիպչել - ընկնել, տապալվել ◆ Թվանքը, որ տրաքեց, սա վեր թռավ, դուրս ընկավ ու ետ գետնովը դիպավ: Հովհաննես Թումանյան
  76. գետնովը մին անել - շաղ տալ, ամբողջը գետնի վրա թափել, ցիրուցան անել
    1. կողոպտել, թշվառացնել
  77. գետնուց անել - տե՛ս գետնովը մին անել ◆ Տեփուր մը ցորենը ձգեց, գետնուցը ըրավ: (Կարապետ Գաբիկյան)
  78. գետնին գամել - հակառակորդի վրա բացել այնպիսի կրակ, որ նա ստիպված լինի անշարժանալ, մնալ տեղում, կաթվածահար լինել
  79. գետնից կտրված
  80. գետնից կտրվելու կետ

Թարգմանություններ[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Դ․Ս․ Չիլինգարյան, Ե․Լ․ Երզնկյան, Պաշտպանական-անվտանգային տերմինների հայերեն-ռուսերեն-անգլերեն բացատրական բառարան, Գյումրի, «ՀՀ ՊՆ ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտ», 2015 — 1196 էջ։