աստված

Վիքիբառարան-ից

Հայերեն

Դասական ուղղագրութեամբ՝ աստուած

Վանկեր՝ աստ•ված 

Ստուգաբանություն[խմբագրել]

Հավանաբար բնիկ հնդեվրոպական, բայց միասնական վարկած չկա: Ամենից հավանական են երկուսը.

  • ծագում է հնդեվրոպական * ansu- «աստված, ոգի» (հմմտ. հին հնդկերեն ánila «կենսաշունչ», գերմաներեն * ansur «աստված, ոգի») և * diu- «աստված» հիմքերի բարդումով և -ած-ով, կամ այդ նույն * ansu- հիմքի և տուած «տվող» (հմմտ. գթած, ողորմած) ձևի բաղադրությամբ
  • ծագում է աստ- արմատից, որ հաստ արմատի տարբերակն է, բայց սխալմամբ միացվում է ազդ արմատի հետ. հմմտ. աստի(ն), աստոյ «հաստատուն, ամուր» և աստոյ, աստու «զորեղ, ուժեղ»: Ճիշտ չէ փռյուգերեն Σαβαζιος աստծու անվան հետ կապելու փորձը (Մառ), որ ընդունում է նաև Աճառյանը: Եթե ճիշտ է Գ. Մելիքիշվիլին, որ գտնում է ուրարտերեն aštuzi զուգահեռ, ապա այն պետք է համարել փոխառություն հայերենից:

Գոյական

  1. կրոնական պատկերացումներով՝ աշխարհն ստեղծող ու կառավարող գերագույն էակ կամ՝ բազմաստվածության մեջ՝ այդպիսի էակներից յուրաքանչյուրը ◆ Էն աստծուն, որ ասում են իբր կերտող է, ստեղծող, մենք չենք ու չենք հավատում: (Հակոբ Հակոբյան) ◆ Չափավորիր խոսքդ, տեր սեպուհ, և մի խառնվիր աստծու սահմանած կարգերին: (Ստեփան Զորյան)
  2. հեթանոսական կրոններում՝ բնության որևէ բնագավառի տերը, իշխող ◆ Աստվածն առատության՝ մեծ Վանատուր յուր բարիքով հարստացրել է մեզ: …Վահագն է վեհ աստված վիշապաքաղ: (Նաիրի Զարյան)
  3. (փխբ․) որևէ բնագավառի ամենամեծ ստեղծող, կազմակերպող, գործիչ անձ ◆ Ահա Պետրոսը՝ ռուս պետականության աստվածը: (Հրաչյա Քոչար)
  4. (փխբ․) սիրո՝ երկրպագության՝ պաշտամունքի՝ մեծ հարգանքի առարկա, պաշտամունքի արժանի անձ

Կաղապար:-hy-մակ

  1. (գործիական հոլովը) աստծու օգնությամբ, եթե հաջողվի ◆ Երբ աստուծով կմեծանաս, այն ժամանակ շատ առիթներ կունենաս կռվելու: (Րաֆֆի)

Հոմանիշներ[խմբագրել]

  1. տեր, Արարիչ, Ստեղծող, Ստեղծիչ, Հաստիչ, Հայր, Ամենակալ, Ամենակարող, Արքա երկնավոր, Արքա երկնից, Երկնային թագավոր, Երկնային դատավոր, Տիեզերքի թագավոր, Թագավոր թագավորաց, (հզվդ․) Գոյարար, Մարդարար, Ամենարար, Ամենաստեղծ, Ամենաստեղծիչ, Ամենագործ, Տնօրեն

Հականիշներ[խմբագրել]

  1. չաստված, նեռ, սատան

Արտահայտություններ[խմբագրել]

  1. աստծու առավոտ – ամեն առավոտ, ամեն օր
  2. աստծու բարին – աստծու բարին քեզ լինի (պատասխան բարև) ◆ Բարի օր, ախպերացու։ –Աստծու բարին: (Հովհաննես Թումանյան)
  3. աստծու գառ – հեզահամբույր՝ անմեղ՝ համեստ մարդ
  4. աստծու երեսից ընկած – շատ չար
  5. աստծու կրակ
    1. չարաբարո
    2. չարաճճի, անհանգիստ
  6. աստծու կրակը թափի գլխիդ (անեծք) - մեծ չարիքի՝ դժբախտության հանդիպես
  7. աստծու սիրուն (խաթեր) – ի սեր աստծո ◆ Գյուղացիք սարսափած վազեցի տիրոջ ետևից, թե՝ ե՛կ աստծու սիրուն, կացին ախպորը բան հասկացրու: (Հովհաննես Թումանյան)
  8. աստված ազատի – դժբախտությունից՝ չարիքից ազատվենք
  9. աստված բանն հաջողի – գործը հաջող լինի (բարեմաղթություն)
  10. աստված գիտե – հայտնի չէ, թե ո՞վ է, ի՞նչ է, ո՞ւր է ◆ Շատն էլ քիչն էլ աստված գիտի: (Հովհաննես Թումանյան)
  11. աստված կանչել – աստծու անունը տալով նրանից օգնություն խնդրել ◆ Եվ թող միշտ մնան նրանք անջնջում, որ բռնությունից աստված են կանչում: (Հովհաննես Թումանյան)
  12. աստված հեռու պահի՝ տանի – աստված ազատի, այդ բանից հեռու լիենք ◆ Ամա՜ն հողեմ գլուխը Շահի, Աստված Շահից հեռու պահի: (Հովհաննես Թումանյան)
  13. ասված ետ (ետը) ու հեռու տանի, աստված հեռու տանի՝ անի – աստված մեզնից հեռացնի (փորձանքը, չարը): ◆ Գալիս է, ո՞նց է գալիս, աստված ետ ու հեռու տանի, սարսափից ճչում է, օգնություն է կանչում: (Հովհաննես Թումանյան) ◆ Բայց տեր ատված հեռու տանի՝ հաշիվը այնպես խառնեց իրար: (Հովհաննես Թումանյան)
  14. աստծու մատը կա կամ աստծու մատը մեջն է – աստծու կամքով է եղել, աստված է արել, հաջողված է
  15. աստված մի՛ արասցե, աստված ոչ անի, աստված չանի – երանի թե այդպես չլինի ◆ Աստված մի՛ արասցե, որ դեպք պատահի: (Ակսել Բակունց) ◆ Ախ, քույրիկ ջան, աստված ոչ անի, որ դու երբևիցե թշվառ լինես: (Նար-Դոս) ◆ Օ, աստված չանի, որ երբևիցե չոր ուղեղն իշխե իմ մեջ: (Նար-Դոս)
  16. աստված չունենալ – անխիղճ լինել
  17. աստված պահի – ապրի, երկար ապրի ◆ Աստված պահի քո որդին, ոնց էր համը իմ ձագի: (Հովհաննես Թումանյան)
  18. աստծու պահած – փորձանքից ազատված, աստծու հովանավորած ◆ Աստծու պահած գառը գայլը չի ուտի: Առած
  19. աստծու սիրուն – ի սեր աստծու ◆ Աստծու սիրուն ալ թշերեդ պագ մը տաս: (Ավետիք Իսահակյան)
  20. աստված սիրես, աստված կսիրես – ի սեր աստծու ◆ Վայ, չկտրես, ասված սիրես: (Հովհաննես Թումանյան) ◆ Էհ, մի՛ խոսեցնի, աստված կսիրես: (Հովհաննես Թումանյան)
  21. աստված վկա (իր ասածը հաստատելու համար արվող երդում)- աստված վկա է, որ այդպես է ◆ Օ՛ֆ, տիրուհի, աստված վկա, էլ չենք կարող մենք խմել: (Հովհաննես Թումանյան)
  22. աստված տա
    1. երանի թե, ուր է թե ◆ Աստված տա, որ դու Արմենակի նման մեր ընտանիքի պարծանքը դառնաս: (Նար-Դոս)
    2. չկա ◆ Դուք այսպիսի իդեալական վարժուհի եք ուզում, բայց աստված տա: (Նար-Դոս)
  23. աստված քեզ հետ – աստված քեզ զորավիգ ◆ Աստված քեզ հետ, երբեք մի վիշտ թող քեզ ծանոթ չլինի: (Հովհաննես Հովհաննիսյան)
  24. աստծու տուն – տաճար, եկեղեցի ◆ Էլ ի՞նչ իրավունք..․ դու պաշտոնյա ես, մի սպասավոր աստու տանը: (Հովհաննես Թումանյան)
  25. աստծու փեշը բռնել – աստծուն ապավինել, հույսը աստծու վրա դնել

Աղբյուրներ[խմբագրել]