իշխան

Վիքիբառարան-ից

Հայերեն

Դասական ուղղագրութեամբ՝ իշխան

Վանկեր՝ իշ•խան 

Ստուգաբանություն[խմբագրել]

Փոխառություն իրանական աղբյուրից՝ *xšān(a). հմմտ. պարթևերեն xšayant (xšynd) «իշխան»:

Գոյական

  1. իշխող, տիրող, ազդեցություն ունեցող մարդ
  2. (պատմ․) Հին Հայաստանում՝ ժառանգական կալվածատեր և տոհմատեր, նահապետ, նախարար ◆ Էսպես է ասում Թաթուլ իշխանը: (Հովհաննես Թումանյան)◆ Օ, դղյակում նստած …իշխաններ շվայտ ու անկարող: (Եղիշե Չարենց) ◆ Հնագետը բուրգի ծայրից կանչեց, թե ինքը գտել է Բակուր իշխանի դամբարանը: (Ակսել Բակունց)
  3. (պատմ․) մի երկրի՝ երկրամասի ժառանգական միապետ՝ կայսրից կամ թագավորից ցածր ◆ Ես տղան եմ տեր իշխանի այս երկրի: (Ավետիք Իսահակյան) ◆ Այնինչ Մարկոսը, այդ նախկին ջրկիրը, դռնապանը, ինքը ոչ ոք բարևին չէր սպասում, բացի մեկի և այդ մեկը երկրի իշխանն էր՝ նահանգապետը: (Շիրվանզադե)
  4. (պատմ․) ժառանգական պատվավոր տիտղոս, որ կրում էին նախկին ժառանգական կալվածատերերի՝ իշխանների սերունդները կամ երկրի պետերի կողմից դրան արժանացածները ◆ Այդ անշարժ դիրքի մեջ նա նմտնվում էր մի մարմարիոնե արձանի, որով սիրահար հարուստ իշխանները երբեմն իրենց պալատների սարվույթներն են զարդարում: (Մուրացան)
  5. (պատմ․) արքունական պալատում բարձրաստիճան անձ, խորհրդական, ազդեցիկ մարդ
  6. (պատմ․) ընդհանրապես՝ ազդեցիկ մարդ, որի ձեռքում էր գտնվում հասարակական գործերի տնօրինությունը
  7. (կենդբ․) ոսկրային ձկների խմբին պատկանող համեղ ձուկ, որ ապրում է Սևանում (ունի չորս ցեղ՝ ձմեռային բախտակ, գեղարքունի, ամառային բախտակ, բոջակ)
  8. (փխբ․) վեհ՝ մեծահոգի՝ ազնվաբարո և լրջամիտ մարդ

Ածական

  1. իշխանին հատուկ, իշխանական, իշխանավայել
  2. իշխող, տիրող, տիրապետող
  3. (հզվդ․) ինքնիշխան, ազատ ◆ Ապավինում է ձեր իշխան կամքին և կախում չունի բարեկամական նրա փափագից: (Վազգեն Շուշանյան)

Հոմանիշներ[խմբագրել]

  1. իշխանավոր, տեր
  2. (պատմ․) կալվածատեր, տոհմապետ, նախարար
  3. (կենդբ․) իշխանաձուկ, բախտակ (ձմեռային, ամառային), գեղարքունի, բոջակ

Արտահայտություններ[խմբագրել]

  1. իշխանաց իշխան (պատմ․) - Հին Հայաստանում ՝ արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում՝ Բագրատունիների տոհմի նախարար, որին ամիրապետները ճանաչում էին իբրև նախարարների ավագը և որին հանձնում էին երկրի մասնակի կառավարումը
  2. իշխան լինել (հնց․) - կարող լինել, համարձակվել

Աղբյուրներ[խմբագրել]