դատ

Հայերեն

վանկեր՝ դատ 

Ստուգաբանություն

Փոխառություն իրանական աղբյուրից՝ dāt. հմմտ. միջին պարսկերեն dāt, հին պարսկերեն, ավեստերեն dāta:

Գոյական

• քաղաքացիական կամ քրեական գործի քննությունը դատական նիստում, դատավարություն (իրավ․) ◆ Ո՞վ պետք է քննե դատը, եթե ոչ նահանգական դատարանը։ (Շիրվանզադե) ◆ Եթե չես ուզում դատ սկսել… ինչ հարկավոր է ավելորդ խոսելը։ (Շիրվանզադե)
• դատարանի քննության և վճռահատության ենթակա գործ
• դատական պրոցես, դատավարության ընթացքը, դատավարություն ◆ Ամբողջ դատի ընթացքում Կարոն գաղտնագողի հայացքը չէր հեռացնում Ստեփանիայի դեմքից։ Անահիտ Սեկոյան
• դատաստան (խսկց․) ◆ Եվ փախչելով արդար դատից միշտ ձեռքերն են լվանում։ Հովհաննես Թումանյան
• արդարություն, արդարացի հատուցում
• բողոք, գանգատ (ժղ․)
• քննություն, գնահատու կարծիք, գնահատություն (փխբ․)
• իրավապահանջ վերաբերմունք (որևէ գործի՝ երևույթի նկատմամբ) ◆ Բայց մեր դատն արդար է, իսկ նրանցն անիրավ։ (Մուրացան)

Հոմանիշներ

• դատաստան (իրավ․)
• ատյան, դատավարություն
• դատան, դատանք (հնց․)
• դիվան (բրբ․)
• դատաքննություն

Արտահայտություններ

• դատ անել - դատաստան անել, դատել ◆ Նրանք դատ էին անում, եղբայրը եղբորից բաժանում էին։ (Ակսել Բակունց)
• դատ բանալ՝ բաց անել՝ բացել - դատական գործ հարուցել ◆ Զուր տեղը իմ դեմ դատ էին բացել, թե իրենց բաժնին ես եմ տիրացել։ Հովհաննես Թումանյան ◆ Վախեցրու կեղծ կտակով, չի վախենում, դատ բաց արա։ (Շիրվանզադե)
• դատ սկսել ― դատ բացել
• դատը անել, տեսնել (մեկի) - մեկին պատժել, հատուցել հանցանքի, վատ արարքի համար
• դատ(ը) կտրել

1. 1. դատավճիռ կայացնել
   2. դատը անել ◆ Եթե կարողանում էր ինքնուրույն կերպով «կտրել դատը», ապա «կտրում էր»։ (Անահիտ Սահինյան)

• դատի տալ - մեկի դեմ դատական գործ հարուցել ◆ Ջորին սպանվեց, դատի կտան ինձ դրա համար։ Սերո Խանզադյան
• դատի տակ լինել - դատական պատասխանատվության ենթակա լինել, դատական պատժի ենթարկված լինել ◆ Սրանից հետո ի՜նչ Բաբիկ, ի՜նչ Ներսիկ… դու ինքդ արդեն դատի տակ ես այս պահին։ Դերենիկ Դեմիրճյան
• դատ վարել
• դատը տանել - դատարան ներկայացրած գործը իր օգտին վճռվել ◆ Դատը տանելուց հետո մենք նրան կնշանակենք մի որոշ ամսական կամ կտանք մի գումար։ (Շիրվանզադե)
• ընկերական դատ ◆ Իսկ ինչ կասեք ընկերական դատի մասին, իմ կարծիքով Գրիշային մենք ինքներս միայն կարող ենք արժանի պատիժ տալ։ (Շիրվանզադե)
• դատ ու դատաստան - դատ և դատավճիռ, դատելը, դատավճիռ կայացնելը ◆ Իր եղբոր գնդակահարողներից մեկին փողոցում տեսնելով ու ճանաչելով՝ փոխանակ դատ ու դատաստանի հանձնելու, Մինասը տեղնուտեղը կրակել էր նրա ճակատին։ (Հրաչյա Քոչար)

Թարգմանություններ
անգլերեն՝ trial հունարեն՝ գերմաներեն՝ դանիերեն՝ իսպաներեն՝ իտալերեն՝ հոլանդերեն՝ շվեդերեն՝ պորտուգալերեն՝ ռուսերեն՝ суд (ru) ‎(sud) վրացերեն՝ ֆրանսերեն՝

Աղբյուրներ

• Էդուարդ Բագրատի Աղայան, Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Երևան, «Հայաստան», 1976։
• Հրաչյա Աճառյանի անվան Լեզվի Ինստիտուտ, Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, Երևան, «Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների Ակադեմիայի Հրատարակչություն», 1969։
• Աշոտ Մուրադի Սուքիասյան, Հայոց լեզվի հոմանիշների բառարան, Երևան, «Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների Ակադեմիայի Հրատարակչություն», 1967։
• Աշոտ Մուրադի Սուքիասյան, Հայոց լեզվի հոմանիշների բացատրական բառարան, Երևան, «Երևանի Պետական Համալսարան», 2009։
• Սերգեյ Աշոտի Գալստյան, Դպրոցական բառակազմական բառարան (Դպրոցական մատենաշար) (խմբ. Հովհաննես Զաքարյան), Երևան, ««Զանգակ-97» հրատարակչություն», 2011 — 230 էջ, ISBN 978-99941-1-933-2։