խիղճ

Վիքիբառարան-ից
Արտասանություն

Դասական ուղղագրութեամբ՝ խիղճ

Վանկեր՝ խիղճ 

Ստուգաբանություն[խմբագրել]

Թերևս հնդեվրոպական՝ *kheldio-` *(s)kel- «պարտավոր լինել» արմատից, որտեղից՝ լիտվերեն kalté «հանցանք, մեղք, պարտականություն», kałtas «մեղավոր, հանցավոր, պարտական»: Քիչ հավանական է կապը հնդեվրոպական *(s)kel- «կտրել» արմատի հետ, որտեղից՝ հունարեն κολονω՝ «վնասել, փչացնել, ստորացնել», լատիներեն calamitas «դժբախտություն», clādēs «աղետ»:

Գոյական

  1. իր արարքների ներքին գիտակցում ու գնահատում, իր վարքագծի բարոյական պատասխանատվության զգացում ◆ Խիղճ խոցվեր, իրեն դահիճ միշտ զգար։ (Ավետիք Իսահակյան) ◆ Վարդանը իր խղճի վրա էր վերցնում այս զոհերը։ (Դերենիկ Դեմիրճյան)
  2. գութ, կարեկցանքի զգացում ◆ Ալ ազատ պիտի մնա մեր խիղճը, մեր պատիվն ալ։ ◆ Նրա խիղճը ներսից աղաղակում է այդ անիրավության դեմ։ (Հովհաննես Թումանյան) ◆ Արա այնպես, ինչպես քո խիղճը կթելադրի։ (Անահիտ Սեկոյան) ◆ Ով դիցուհի, ես մեղկության կրոններեն ահա իմ խիղճս լվացի։ (Սիամանթո) ◆ Նա խիղճը ծախել է , այլապես այսպիսի արարք թույլ չէր տա։ ◆ Իսային միամիտ մարդ է և դեռ չի կորցրել խիղճը։ (Մամուլ) ◆ Տարերային տարափներով` կրակեցեք անխնա, այլևս մեր խիղճն հանդարտ է։ (Սիամանթո) ◆ Նրա կրած վնասներր փոխարեն վճարեմ, որպեսզի խիղճս հանգստացնեմ։ (Րաֆֆի)
  3. կրոնական համոզմունք, դավանանք ◆ Նրանց խիղճը ոնց ա էս բանը վեր առնում։ (Անահիտ Սահինյան) ◆ Միտքդ ինչ է, որ այդպես խիղճդ մեռցնում ես։ (Պերճ Պռոշյան) ◆ Ամեն անգամ, երբ ընկնում եմ մեր հավառները, խիղճս ինձ տանջում է։ (Հովհաննես Թումանյան) ◆ Բայց ինչ էլ լինի խիղճս տանջում է։ (Ուիլյամ Շեքսպիր) ◆ Բռնաբարել խղճի ազատությունը... մեր դարու գործ չէ։ (Րաֆֆի) ◆ Խղճի արի, այ դու ագութ, աննման։ (Ավետիք Իսահակյան) ◆ Ես չեմ ուզում մեղանչել իմ խղճի դեմ։ (Գարեգին Սևունց) ◆ Խղճի խայթը կրծում էր նրա ներքին էությունը։ ◆ Հասկացիր ինձ, ես խուսում եմ իմ խղճի հետ։ (Գարեգին Սևունց) ◆ Մարդկանց չպետք է խստությամբ դատել առանց հանցանքի պատճառները խղճի մտոք քննելու։ (Մուրացան) ◆ Ես կարծում եմ շատ կծանրանա այս մեղադրանքը ձեր խղճի վրա։ (Հովհաննես Թումանյան) ◆ Ամեն մարդ թողնված էր իր խղճին ու հասկացողությանը։ (Հովհաննես Թումանյան) ◆ Բայց արյունակզակ արուն ցնորակոծորեն: Իր բռունցքով իր խիղճը կուզե լռեցնել։ (Սիամանթո) ◆ Մենք մաքուր խիղճ ունենք։ (Ուիլյամ Շեքսպիր) ◆ Ներկայացնումն է այն որոգայթն, որով կբռնեմ արքայի խիղճը։ (Ուիլյամ Շեքսպիր)

Հոմանիշներ[խմբագրել]

  1. խղճմտանք, խղճմտություն, (ժղ․) հոգի, սիրտ
  2. գութ, կարեկցանք, կարեկցություն

Արտահայտություններ[խմբագրել]

  1. խիղճը աղաղակել - անիրավ՝ անարդար՝ վատ արարքի համար խղճի խայթ զգալ
  2. խիղճը թելադրել - ներքին համոզմունքով անհրաժեշտ համարել
  3. խիղճը թույլատրել՝ թույլ տալ - ներքին համոզմունքով ճիշտ՝ տեղին՝ թույլատրելի համարել, խիղճը թույլ տալ
  4. խիղճը լվացքատուն տալ
    1. խղճին՝ ներքին համոզմունքին հակառակ գործել
    2. խիղճը՝ գութը՝ խղճմտանքը կորցնել, խիղճ չունենալ
  5. խիղճը խայթել - խղճի խայթ զգալ
  6. խիղճը ծախսել
    1. խղճին՝ ներքին համոզմունքին հակառակ գործել
    2. խիղճը՝ գութը՝ խղճմտանքը կորցնել, խիղճ չունենալ
  7. խիղճը կտրվել - խիղճ գութ՝ չցուցաբերել, խղճի զգացում չունենալ
  8. խիղճը կորցնել
    1. անխիղճ՝ անգութ դառնալ
    2. բարեխղճության զգացումը կորցնել
  9. խիղճը հանգիստ լինել - իր արարքը՝ վարքագիծը վատ չհամարել, որևէ բան արած լինելու մեջ իրեն չմեղադրել
  10. խիղճը հանգստանալ - որևէ արարքի պատճառով հոգեկան անհանգստությունները անցնել՝ վերանալ
  11. խիղճը հանգստացնել
    1. վատ արարքի համար որևէ ձևով հատուցելով՝ իրեն խղճի խայթից ազատել՝ զերծել
    2. գործած վատ արարքն արդարացնելով իրեն հոգեպես հանգիստ զգալ
  12. խիղճը մեռնել - խիղճ գութ՝ չցուցաբերել, խղճի զգացում չունենալ
  13. խիղճը մեռցնել - խղճի ձայնը լռեցնել
  14. խիղճը վեր առնել՝ վերցնել - ներքին համոզմունքով ճիշտ՝ տեղին՝ թույլատրելի համարել, խիղճը թույլ տալ
  15. խիղճը տանել - ներքին համոզմունքով ճիշտ՝ տեղին՝ թույլատրելի համարել, խիղճը թույլ տալ
  16. խիղճը տանջել (իրեն) - անիրավ՝ անարդար՝ վատ արարքի համար խղճի խայթ զգալ
  17. խիղճն ուրանալ
    1. իր ներքին համոզմունքին դավաճանել
    2. խիղճը կորցնել
  18. խղճի ազատություն - նույնն է կրոնի ազատություն
  19. խղճի գալ - խիղճ՝ գութ ցուցաբերել, խիղճ ունենալ
  20. խղճի առաջ (առջև)՝ դեմ մեղանչել՝ մեղք գործել - խղճին՝ ներքին համոզմունքին հակառակ բան անել
  21. խղճի խայթ - իր գործած վատ՝ անարդար արարքի գիտակցումից առաջացրած ներքին տանջանք՝ տառապանք
  22. խղճի հետ խոսել - խղճին՝ ներքին համոզմունքին համպատասխան վարվել
  23. խղճի ձայնը լռեցնել
    1. խղճի թելադրանքը հաշվի չառնել
    2. վատ արարքի համար իրեն սփոփել՝ խղճի խղճի խայթից ազատել
  24. խղճի մտոք (հնց․) (գրք․) - խղճմտաբար
  25. խղճի վրա ծանրանալ - որևէ վատ արարքի համար իրեն մեղավոր համարել
  26. իր խղճին թողնել - թույլ տալ իր ներքին համոզմունքով՝ իր խղճի համաձայն գործել