խելք

Վիքիբառարան-ից

Հայերեն

Մարդու գլխուղեղ
Արտասանություն

Դասական ուղղագրութեամբ՝ խելք

Վանկեր՝ խելք 

Ստուգաբանություն[խմբագրել]

Թերևս բնիկ հնդևրոպական՝ *(s)k(h)el- «խելք, կարողություն, վարպետություն» արմատից, որ կապում են *(s)kel- «կտրել, հատել, անջատել» արմատի հետ (խել < *khel-). հմմտ. հին հնդկերեն kalā «արվեստ», նորվեգերեն, շվեդերեն skalle «գանգ», հին իսլանդերեն skilja «տարբերել, հասկանալ», անգլերեն skill «վարպետություն, կարողություն»:

Գոյական

  1. մարդու մտածելու՝ դատելու և ըմբռնելու ունակությունը՝ կարողությունը ◆ Փառաբանում էին նրա քաջությունը, խելքը, մեծահոգությունը, իմաստությունը:(Հովհաննես Թումանյան)
  2. որևէ հասարակական շերտի՝ դասի և այլն ընդանուր մտածողություն՝ գիտակցություն՝ միտք ◆ Գյուղացու խելք: Հայի խելք:
  3. (փխբ․) այն հասարակությունը, որը իբրև ընդհանրություն տիրապետում է նման մտածողության ◆ Այդ ամենը ստեղծել է պարզ աշխատավոր մարդու խելքը:
  4. (ժղ․) ուղեղ
  5. (փխբ․) խորամիտ՝ խորաթափանց՝ շատ խելացի մարդ ◆ Դա կառավարության մեջ լավագույն խելքերից մեկն է:
  6. (փխբ․) կարծիք ◆ Քո խելքով Վարդանը գնացել էր կոլխոզնիկներին ցորեն բերելու: (Քրիստափոր Թափալցյան) ◆ Իմ խելքով մարդ իր բախտավորությունը տանուլ է տալիս, երբ կորցնում է իր հարազատ օջախը: (Սերո Խանզադյան)

Հոմանիշներ[խմբագրել]

  1. մտածողություն, գիտակցություն, բանականություն, միտք, հանճար (բնստ․), (ժղ․) գլուխ, ուղեղ,
  2. կարծիք, տեսակետ, տեսանկյուն, հայեցակետ, համոզմունք, հայացք

Արտահայտություններ[խմբագրել]

  1. խելք անել - խելացիորեն վարվել, կշռադատելով մի բան որոշել
  2. խելք առնել - ասում է այն մարդուն, որը պարապ-սարապ կանգնել է մի տեղ և կամ որին հանձնարարված մի գործ անել, բայց չի արել
  3. խելք բանեցնել գործ դնել՝ գործադրել - լավ մտածելով որոշ միջոցների դիմել՝ հնարներ գտնել
  4. խելք գցել - խելահաս դառնալ, խելոքանալ
  5. խելք դնել
  6. # իրենից փոքրի կամ զբաղմունքով՝ խելքով ցած գտնվողի հետ ընկերանալ
  7. # իրենից փոքրի հետ վիճաբանել ձեռք առնել՝ կռվել և այլն
  8. խելք թափել
  9. # լավ մտածելով որոշ միջոցների դիմել՝ հնարներ գտնել
  10. # խրատել, համոզել (զանազան պատճառաբանություններ՝ օրինակներ բերելով)
  11. խելք թողնել
  12. # մոլորեցնել, շփոթեցնել, շշմեցնել
  13. # անհանգստություն՝ վիշտ՝ գլխացավանք պատճառելով՝ հանգիստ ու լուռ կերպով մտածելու հնարավորությունից զրկել
  14. խելք խելքի տալ - մի բան անելու համար միասին քննարկել՝ խորհրդակցել
  15. խելք ծախել - ասում է այն մարդուն, որը պարապ-սարապ կանգնել է մի տեղ և կամ որին հանձնարարված մի գործ անել, բայց չի արել
  16. խելք հասցնել - մի բանից գլուխ հանել՝ հասկանալ, մի բանի լեզուն իմանալ
  17. խելք հրամանք - խելոք՝ խելացի վարմունք
  18. խելք մնալ
  19. # մոլորվել, գլուխը կորցնել, շշմել
  20. # անհանգստությունից՝ վշտից ի վիճակի չլինել որևէ բան մտածելելու կամ հասկանալու
  21. խելք մաշել - դատել, մտքով քննել, կշռադատել
  22. խելք մտածել - լավ մտածելով որոշ միջոցների դիմել՝ հնարներ գտնել
  23. խելք մնացել է՞ որ - նույնն է՝ խելք մնալ
  24. խելք սովորել
  25. # մեկի լավ օրինակին հետևել, օրինակ վերցնել
  26. # մեկի խրատները՝ խորհուրդները լսել
  27. խելք սովորեցնել - խորհուրդներ՝ ցուցմուքներ տալ, խրատել
  28. խելքը տալ
  29. # նույնն է՝ սովորեցնել
  30. # խելոք դարձնել
  31. խելք տեղը լինել
  32. # մտքով առողջ լինել, առողջ միտք ունենալ
  33. # խելոք լինել
  34. խելք ունենալ - խելոք լինել
  35. խելք ու միտքը թռչել - ուշադրությունը շեղվել, ցրվել
  36. խելքդ (խելքիդ) աղ անեմ՝ ցանեմ - տե՛ս խելքդ սիրեմ
  37. խելքը առնել - նույնն է՝ խելքը գլխից առնել
  38. խելքը արժեցնել - այնպես վարվել, որ իրեն խելոք համարեն
  39. խելքը բան կտրել
  40. # մի որևէ գործից՝ իրողությունից՝ առարկայից հասկանալ, դրանց այս կամ այն առնչությամբ ծանոթ լինել
  41. # (ժխտականով կամ հարցականով) որևէ բանի իրականացման հաջողության վերաբերյալ կասկած ունենալ՝ կասկածել
  42. խելքը բուռ անել - տե՛ս խելքը հավաքել
  43. խելքը գլխին
  44. # խելացի, խելոք
  45. # չսնանկացած, չաղքատացած
  46. # լավ, որակով
  47. խելքը գլխին լինել
  48. # խելոք՝ խելացի լինել
  49. # սառը դատել կարողանալ, իրեն կորցրած չլինել, իրեն զսպել
  50. # գիտակցությունը կորցրած չլինել, գիտակցությունը տեղը լինել
  51. # դրությունը վատ չլինել, ծանր չլինել (հիվանդի մասին)
  52. խելքը գլխից (գլխեն) առնել
  53. # հիմարացնել, անխելք դարձնել
  54. # խիստ հրապուրել
  55. # շփոթեցնել, տագնապահար անել
  56. խելքը գլխից թռցնել՝ թռչել
  57. # հիմարանալ, խելքը թռցնել
  58. # գիտակցությունը կորցնել, ուշագնաց լինել
  59. # խիստ հրապուրվել՝ գրավվել
  60. խելքը գլխից (գլխեն) տանել - հրապուրել, կախարդել, գրավել
  61. խելքը գլխում լինել - տե՛ս խելքը գլխին լինել
  62. խելքը գլուխը - խելացի, խելոք
  63. խելքը գլուխը գալ
  64. # խելոքանալ, խելացի դառնալ
  65. # չար ու վատ արարքներին վերջ տալ, հանգիստ ու խաղաղ վարվել շրջապատի հետ
  66. # ուշքը վրան գալ, ուշաթափությունից՝ շշմածությունից սթափվել
  67. խելքը գլուխը լինել -տե՛ս խելքը գլխին լինել
  68. խելքը գլուխը կանչել
  69. # լավ մտածել, լավ խորհել՝ կշռադատել
  70. # սթափվել, զգոնանալ, իրեն գտնել
  71. # ուղղվել, վատ արարքներից՝ վարքագծից հրաժարվել
  72. խելքը գլուխը հավաքել
  73. # լավ մտածել, լավ խորհել՝ կշռադատել
  74. # սթափվել, զգոնանալ, իրեն գտնել
  75. # ուղղվել, վատ արարքներից՝ վարքագծից հրաժարվել
  76. խելքը գնալ
  77. # ուշագնաց լինել
  78. # խիստ հրապուրվել, թովվել, կախարդվել, գրավել
  79. խելքը գնալով-գալով է - անկայուն է, տատանվող է
  80. խելքը գործադրել - լավ մտածելով որևէ միջոցների դիմել՝ հնարներ գտնել
  81. խելքը գրավել - հրապուրել, ուշ ու միտքը իր կողմը դարձնել, կախարդել
  82. խելքը գցել - գժվել, խելակորույս լինել, խելքը կորցնել
  83. խելքը ետ տալ - գժվել, ցնորվել, խելքը կորցնել
  84. խելքը զորել - տե՛ս խելքը կտրել
  85. խելքը թափ տալ - որևէ մեկի միտքը՝ մտադրությունը՝ գիտելիքները և այլն իմանալու համար խոսեցնել՝ հարցուփորձ անել
  86. խելքը թելադրել - մտածել, խորհել, կարծել
  87. խելքը թռչել - գժվել, խելքը գցել, խելքը կորցնել
  88. խելքը թռցնել
  89. # գժվել, խելքը գցել, խելքը կորցնել
  90. # տարվել, գրավել, կախարդվել
  91. խելքը խակ - տհաս, դատողությամբ չհասունացած
  92. խելքը խախտվել՝ խանգարվել - դատելու ունակությունից զրկվել, խելագարվել
  93. խելքը կարդացնել - լավ մտածել՝ խորհել, խելքը գլուխը հավաքել
  94. խելքը կորցնել - նույնն է՝ խելքը թռցնել
  95. # սառը դատելու ունակությունից զրկվել
  96. խելքը կտրել
  97. # հասկանալ, ըմբռնել,
  98. # ձեռնտու՝ ընդունելի՝ իրագործելի գտնել
  99. # հասկանալու կարողություն ունենալ, իր խելքի բանը լինել, գլուխ հանել
  100. խելքը հասնել
  101. # մի որևէ բանից՝ հասկացողությունից՝ գաղափար ունենալ
  102. # հասկանալ, ըմբռնել
  103. խելքը հացի հետ ուտել - հիմար լինել՝ հիմարանալ, խելքը կորցնել
  104. խելքը մաշել՝ մաշվել
  105. # գլուխը պտտվել, կիսաուշագնաց լինել
  106. # չափազանց հրապուրվել՝ տարվել, կախարդվել
  107. խելքը մթագնել՝ մթագնվել
  108. # ուշագնաց լինել, ուշքը կորցնել
  109. # խելագարվել
  110. խելքը մի բանի հետ լինել՝ մի բանի տալ - մի բանով տարվել, անընդհատ այդ բանով զբաղվել
  111. խելքը մտնել
  112. # հասկանալ, ըմբռնել
  113. # ձեռնտու՝ ընդունելի՝ իրագործելի՝ հավանական համարել
  114. # համոզելով՝ հրապուրելով գրավել
  115. խելքը շարժել - լավ մտածել, իրեն թափ տալ
  116. խելքը շուռ գալ
  117. # խելքը կորցնել, խելագարվել
  118. # ուշագնաց լինել
  119. # խիստ տարվել, հրապուրվել
  120. խելքը չափել - որևէ մեկի միտքը՝ մտադրությունը՝ գիտելիքները և այլն իմանալու համար խոսեցնել՝ հարցուփորձ անել
  121. խելքը պակաս կշռել մեկի - մեկին խելքից զուրկ թողնել, մեկին պակաս խելք տալ, խելապակաս ստեղծել
  122. խելքը պատել - տե՛ս խելքը կտրել
  123. խելքը պանիր հացի հետ ուտել - հիմար լինել՝ հիմարանալ, խելքը կորցնել
  124. խելքը պղտորվել
  125. # ուշագնաց լինել, ուշքը կորցնել
  126. # խելագարվել
  127. խելքը պտտվել
  128. # գլուխը պտտվել, կիսաուշագնաց լինել
  129. # հրապուրվել, հմայլվել, գրավվել
  130. խելքը պտետեցնել - հրապուրել, հափշտակել
  131. խելքը ջուր խմել
  132. # հասկանալ, ըմբռնել
  133. # ձեռնտու՝ ընդունելի՝ իրագործելի՝ հավանական համարել
  134. # համոզելով՝ հրապուրելով գրավել
  135. խելքը վերցնել
  136. # խելքը առնել, հիմարացնել
  137. # տե՛ս խելքը կտրել
  138. խելքը վրան լինել
  139. # խելքը կորցրած չլինել, ցնորված չլինել
  140. # ուշքը՝ գիտակցությունը տեղը լինել
  141. # հմուտ լինել, մի բանից հասկանալ
  142. խելքը տանել - հրապուրել, հմայել
  143. խելքը տանուլ տալ
  144. # ցնորվել, խելքը կորցնել
  145. # խաբվել
  146. խելքը տարվել
  147. # ցնորվել, խելքը կորցնել
  148. # խաբվել
  149. խելքը տեղը գալ
  150. # խելոքանալ, խելացի դառնալ
  151. # զգաստանալ, թուլությունը անցնել
  152. խելքըն ու միտքը ապուրի ուղարկել՝ ղրկել - հիմարանալ, խելքը կորցնել
  153. խելքը ուտել
  154. # հմայել, գրավել
  155. # դեպի մի վատ արարք մղել, համոզել, որ մի վատ բան անի մի վատ բանի մասնակցի
  156. # մոլորեցնել, ինչ անելը մոռացնել տալ, շփոթեցնել
  157. խելքը՝ խելքդ սիրեմ - հիմար, անխելք
  158. խելքի(ը) աշել - տե՝ս խելքին նայել
  159. խելքի բան(ը) լինել
  160. # մի բանից գլուխ հանել, մի բանից հասկանալ
  161. # մի բան կարողանալ անել, ի վիճակի լինել կատարելու
  162. խելքի բերել
  163. # մեկին պատժելով կամ խրատելով ուղղել
  164. # ուշաթափությունից սթափեցնել
  165. խելքի բույն (բուն) - (ծաղր․) հիմար, անխելք
  166. խելքի գալ
  167. # խելահաս դառնալ
  168. # վատ արարքներից՝ զբաղմունքից ձեռք քաշել, ազնիվ կյանքի անցնել, խրատվել
  169. # գլխի ընկնել, հասկանալ
  170. խելքի ծով - չափազանց խելոք, իմաստուն
  171. խելքի կտոր
  172. # (ծաղր․) հիմար, անխելք
  173. # խելք, դատողություն
  174. խելքի հասնել - խելահաս դառնալ
  175. խելքի ձեռքը կրակն ընկնել - միշտ սխալներ թույլ տալ և այդ պատճառով տուժել
  176. խելքի մոտ՝ մոտիկ բան լինել
  177. # անելու՝ կատարելու՝ լինելու համար հնարավոր՝ կարելի լինել
  178. # բանական՝ տրամաբանական լինել
  179. խելքի մոտ՝ մոտիկ - հնարավոր, կարելի
  180. խելքի մոտ՝ մոտիկ թվալ՝ երևալ - հնարավոր՝ իրագործելի ներկայանալ
  181. խելքի պուտուկ (ծաղր․) - հիմար, անխելք
  182. խելքի տեր - խելոք
  183. խելքի տոպրակ (ծաղր․) - հիմար, անխելք
  184. խելքին գալ
  185. # ըմբռնել, գլխի ընկնել, մտքով անցնել
  186. # խելքը կորցնել, խելագարվել
  187. խելքին գերի լինել
  188. # համարձակ չգործել, դատողությանը ենթարկվել
  189. # միշտ սխալներ թույլ տալ և այդ պատճառով տուժել
  190. խելքին դպնիլ (արևմտհ․) - խելքը տանել՝ թռցնել
  191. խելքին զոր (զոռ) տալ
  192. # (ծաղր․) լավ՝ խորը՝ շատ մտածել
  193. # հիմարություններ դուրս տալ, սուտ ու սխալ բաներ ասել
  194. խելքին հասնել - ըմբռնել, հասկանալ, իմանալ
  195. խելքին հավանել - (արևմտհ․) ինքնասիրահարվել, իրեն գիտուն՝ խելոք համարել
  196. խելքին նայիր՝ նայեցեք - այս հիմարին տես(եք), նայիր (նայեցեք) ինչ հիմարություն է անում
  197. խելքին (խելքում) նստել՝ պառկել
  198. # մի բան հնարավոր՝ հավանական՝ խելքին մոտ համարել
  199. # հասկանալ, ըմբռնել
  200. խելքին տալ - լավ կշռադատել՝ մտածել
  201. խելքին փչել - (ծաղր․) միտք ծագել, միտք հղանալ
  202. խելքով գործ բռնել - լավ կշռադատել՝ հետո մի բան անել, մտածված գործել
  203. խելքով շարժվել - լավ կշռադատել՝ հետո մի բան անել, մտածված գործել
  204. խելքից բոբիկ - անխելք, հիմար
  205. խելքից գնալ
  206. # հիանալ, տարվել, գրավվել
  207. # խելքը կորցնել, ցնորվել, ուշակորույս լինել
  208. խելքից դուրս խոսել - դատարկաբանել, դատարկ-դատարկ խոսել, դուրս տալ
  209. խելքից ընկնել - խելքը գլխին չլինել, խելքը՝ դատողությունը մթագնած լինել
  210. խելքից թեթև
  211. # թեթևամիտ, թեթևսոլիկ
  212. # խելքը պակաս, հիմարավուն
  213. խելքից կախ - հիմարավուն, խենթավուն
  214. խելքից հանել
  215. # հմայել, գրավել
  216. # դեպի մի վատ արարք մղել, համոզել, որ մի վատ բան անի, մի վատ բանի մասնակցի
  217. # մոլորեցնել, ինչ անելը մոռացնել տալ, շփոթեցնել
  218. խելքից հանել - մտադրությունը թողնել, մտքում դրածից հրաժարվել
  219. խելքից հեռու - անտրամաբանական, անիրագործելի
  220. խելքից պակաս - հիմարավուն, խենթավուն
  221. ա՜յ քեզ խելք
  222. # մի տես ի՜նչ խելացի գործ է արել, ի՜նչ խելոք է
  223. # մի տես ին՜չ հրմար է՝ հիմար գործ է արել
  224. էն խելքին էլի լինել՝ էն խելքին լինել
  225. # դարձյալ հիմար լինել
  226. # դարձյալ նախկին կարծիքին լինել
  227. ինչ խելքի է ծառայում - միտքն ի՞նչ է, ի՞նչ է մտածում
  228. մեկի խելքին լինել - մեկին ենթարկվել, մեկի խոսքով՝ խորհուրդներով գործել
  229. մեկի խելքին՝ խելքով ընկնել - մեկին լսելով անօգուտ գործերով՝ վատ արարքներով զբաղվել, մեկին առանց մտածելու հետևել
  230. խելքում լինել
  231. # խելոքանալ, խելացի դառնալ
  232. # զգաստանալ, թուլությունը անցնել
  233. իմ (քո, նրա, մեր, ձեր, նրանց) խելքից - ես (դու, նա …) եմ մեղավոր այդ գործում, իմ (քո, նրա) պատճառով է եղել
  234. իմ կարճ խելքով - իմ համեստ կարծիքով

Աղբյուրներ[խմբագրել]