լույս

Վիքիբառարան-ից

 Flag of Armenia.svg Հայերեն[խմբագրել]

արտասանություն
USA Antelope-Canyon.jpg

Դասական ուղղագրութեամբ՝ լոյս

Վանկեր՝ լույս 

Ստուգաբանություն[խմբագրել]

Բնիկ հնդեվրոպական *leuk՛o- `*leuk՛- «լուսավորել, լուսավոր» արմատից. հմմտ. հին հնդկերեն roká «լույս», հունարեն λευκος «լուսավոր, փայլուն, սպիտակ», լատիներեն lūx «լույս», կիմրերեն llug «փայլ», ռուսերեն луч «ճառագայթ», թոխարերեն luk, խեթերեն luk(k) «լուսավոր»:

Գոյական

  1. որևէ մարմնի արձակած ճառագայթային էներգիան, որ ընկալվում է աչքով և տեսանելի դարձնում շրջապատող աշխարհը ◆ Արեգակի՝ լուսնի՝ խարույկի լույս: ◆ Նրա հետևում լոկ անապատն էր՝ փռված հոշանի լույսերի ծոցում: (Ավետիք Իսահակյան) ◆ Ու լուսարձակներ հազարաչքանի լույս էին սփռում դաշտերի միջում: (Եղիշե Չարենց) ◆ Արի այս լույսը, այդտեղ մութն է:
  2. նկարի վրայի լույսային երանգը՝ շերտը, որ արտացոլում է պատկերված որևէ մասի առավել լուսավորվածությունը ◆ Նկարն առանձնապես գրավիչ է իր լույսի և ստվերների բնական խաղով:
  3. (փխբ․) ապագա, նպատակակետ ◆ Մեր աչքերը միշտ դեպի վեր, դեպի լույսը մեր ուխտի: (Հովհաննես Թումանյան) ◆ Հարցի մոտեցման այդ լուսով էլ մենք մեկնաբանեցինք մեր առջև դրված կարևոր խնդիրը:
  4. ցերեկվա որևէ պահին հատուկ՝ բնորոշ լուսավորությունը ◆ Կեսօրվա վառ աչքեր խտղտացնող լույսը շշմեցրեց նրան:
  5. լուսաբաց, արևածագ, լուսանալու ժամանակը ◆ Վեր կացեք, արդեն լույս է: ◆ Եվ թողեց, որ կասկածը մինչև լույս տանջե: (Եղիշե Չարենց) ◆ Լույսի փողը չեմ մուծել:
  6. ցերեկ, օրվա լուսավոր ժամանակը ◆ Լույսով աշխատում ես բավական չէ, գիշերն էլ չես քնում: ◆ Լույսով աշխատում է, չի գոհանում, մթին տուն չի գալիս: ◆ Կեսօրվա վառ՝ աչքեր խտղտացնող լույսը շշմեցրեց նրան (մամուլ):
  7. լույսի աղբյուր, լուսավորության հարմարանք տներում ու փողոցներում ◆ Փողոցի լույսերը վառվեցին: ◆ Լույսը դեռ վառվում էր: (Նաիրի Զարյան) ◆ Լույսը կախիր պատից ու գնա: (Խաչիկ Դաշտենց)
  8. լուսավորություն, լուսային էներգիա ◆ Լույսի փողը մուծիր ժամանակին:
  9. տեսողական կարողություն, տեսողություն ◆ Աչքի լույսը խավարել է: ◆ Աչքդ բաց լինի, մեջը լույս չլինի (անեծք): ◆ Լույսդ խավարի:
  10. լուսավորության թափանցելու տեղը ◆ Լույսի առջև մի կանգնիր, մութ ես անում:
  11. պատկերի մեջ լուսավոր՝ պայծառ տեղ, որը արտացոլվում է պատկերված տարածության որևէ մասի առավել լուսավորությունը
  12. մտքի առաջադիմություն, քաղաքակրթութրուն ◆ Գիտությունը լույս է: ◆ Մենք ուխտ ունենք - միշտ դեպի լույս ու գնում ենք մեր ճամփով: (Հովհաննես Թումանյան) ◆ Սիրիր լույս ու գիտություն: (Սարմեն) ◆ Պետք է լվանամ, քանի լույս կա: (Հովհաննես Թումանյան) ◆ Լույս կաթի հորդ գերեզմանին: ◆ Մամուլը կոչված է լույս սփռելու: (Տիգրան Կամսարական) ◆ Լուսավոր ենք... և ուզում ենք լույս տալ ուրիշներին (մամուլ): ◆ Թերթերի երեկվա լույս տեսած համարն անգամ թվում էր պատմություն: (Հրաչյա Քոչար)
  13. ուսում, գիտություն ◆ Լույս ցերեկով անգամ այդ ոլորապտույտ սանդուղքեներով նացողը կարող է ամեն րոպե մոլորվել: (Րաֆֆի)
  14. այն, ինչ որ պարզ հասկանալի է դարձնում աշխարհը՝ կյանքը ◆ Ճշմարտության լույսով մենք նորանոր հաղթանակների կհասնենք: ◆ Փախավ, կորավ, որ էլ էնպեդ... ոչ պատահի պարտքատերին, ոչ երևա լույս աշխարհին: (Հովհաննես Թումանյան)
  15. գործածվում է որպես ուրախության՝ երջանկության՝ գեղեցկության՝ լավի խորհրդանիշ ◆ Լույս և ազատություն ժողովրդին: ◆ Լույսը բացվել է, շուտ արտը գնամ: (Հովհաննես Հովհաննիսյան)

Ածական

  1. լուսավոր ◆ Ծաղիկները ցերեկները բուրում էին անուշահոտ, իսկ գիշերները լույս էին տալիս: (Հովհաննես Թումանյան) ◆ Այստեղ շատ լույս է:
  2. պայծառ ու գեղեցիկ, լուսաշող ու չքնաղ ◆ Ու կտրիճը մնաց մոլոր ու շիվար, աչքերն հանգած լույս երեսին աղջկա: (Ավետիք Իսահակյան) ◆ Լույս իջնի ձեր շիրիմի վրա: (Անահիտ Սեկոյան) ◆ Բայց մինչև այսօր ոչ մի հողեղեն չի կարող նայել նրա լույս դեմքին: (Հովհաննես Թումանյան) ◆ Մահախուճապ սերունդների աչքն է դիպել լույս գագաթին: (Ավետիք Իսահակյան)
  3. սպիտակ, ճերմակ, ճերմակափայլ ◆ Լույս ատամներով այն աղջիկը, որ այնպես զրնգան ծիծաղում էր: (Ակսել Բակունց)
  4. երջանիկ ◆ Ինչ արքա, ինչ բան - այդ լույս վայրկյանում: (Եղիշե Չարենց)
  5. լույսով, լույս ժամանակ, ցերեկով
  6. հայեցակետով, որևէ հիմունքով
  7. (փխբ․) վճիտ, զուլալ, ջինջ ◆ Գահի վրա երիտասարդ էլ-Սաման մեղմ գրկել է հրեշագեղ բամբիշին կրծքի վրա հյուսքը նրա ծփծփան հանց նունուֆար, լույս աղբյուրի երեսին: (Ավետիք Իսահակյան)
  8. լուսացող, հաջորդող ◆ Այդ դեպքը տեղի ունեցավ հունվարի մեկի լույս երկուսի գիշերը:

Հոմանիշներ[խմբագրել]

  1. արևալույս, ճաճանչ, ճառագայթ, շող(ք), նշույլ, ուղփ (հին)
  2. լուսավորություն, էլեկտրականություն, լույս, էլեկտրալուսավորություն, հոսանք (ժղ․)
  3. ջահավառություն,լուսավառություն, ջահալուսություն (հնց․)
  4. պայծառություն, լուսավորություն, լուսափայլություն
  5. հստակություն, ջինջություն, պարզություն, վճիտություն, ռոշնություն (հնց․)
  6. պարզություն, անամպություն, արևոտություն
  7. կայտառություն, զվարթություն, ժրություն, խանդավառություն, կենսախնդություն, առույգություն, վառվռունություն, եռանդունություն
  8. տե՛ս ուրախություն
  9. կրթություն, ուսում, ուսումնառություն
  10. տե՛ս դաստիարակություն
  11. բարեկրթություն, քաղաքակրթություն, կրթանք (հզվդ․)
  12. տե՛ս մարզանք, վարժություն
  13. էլեկտրականություն, էլեկտրաէներգիա, էլեկտրալուսավորություն
  14. տե՛ս ճրագ
  15. ցերեկ, տիվ, այգ, (ժղ․)՝ օր, զօր
  16. լուսաբաց, այգաբաց, այգ, արշալույս, առավայգալույս, լուսայգ, արևածագ, ադամալույս,առավոտ, վաղորդյան,այգալույս, լուսայգ, ծագ, լուսածագ, արևածագ, օրաբաց, լույս, այգալույս, (բնստ․) արևացայտ, արևաժաըթք, լուսայգ, դիմալույս, (ժղ․) ՝ աղոթարան, աղոթալույս, բարիլույս, մեգ, լուսաթաթախ, շաղաթաթախ, ծեգաբաց, (գվռ․)՝ լուսաղոթրան, լուսապեծ, լուսվելուս, ցնցուղ
  17. տե՛ս տեսողություն

Արտահայտություններ[խմբագրել]

  1. լույս ածել - տպագրությամբ հրապարակել
  2. լույս աշխարհ - այս աշխարհը, լույսի թագավորությունը ի հակադրություն խավարի թագավորության
  3. լույս աշխարհ բերել- ստեղծել, առաջացնել, ծնել
  4. լույս աշխարհ հանել - գաղտնիքը, թաքուն բանը հայտնի դարձնել
  5. լույս գցել
    1. ի հայտ բերել, երևան հանել
    2. առաջ բերել, առաջացնել, ծնել
    3. տպագրությամբ հրապարակել
    4. շերամը չորրորդ քնից հետո ընդարձակ տարածության վրա միահար փռված թթենու ոստերու վրա փոխադրել և քոլել
  6. լույս դառնալ - չափազանց գեղեցիկ լինել
  7. լույս ընծայվել
    1. լույս ընծայել
    2. երևան գալ, լույս ընկնել, հայտնվել
  8. լույս ընծայել - տպագրությամբ հրապարակել
  9. լույս ընկնել - երևան գալ, հայտնվել
  10. լույս կաթել - լույս ընկնել, լույսի շող ընկնել
  11. լույս-կիրակի, լույս- երկուշաբթի կամ դեպի լույս- կիրակի, լույս երկուշաբթի և այլն- կիրակի, երկուշաբթի և այլ օրվա նախորդ գիշեր
  12. լույս ու ճար անել - օգնություն հասցնել, դարման տանել
  13. լույս պահել - մինչ լույսը հսկել, արթուն մնալ
  14. լույս պսակ - առաջին ամուսնություն
  15. լույս սփռել մի բանի վրա - պարզել, պարզաբանել, հասկանալի դարձնել
    1. լուսավորել
    2. լուսավորություն տարածել
    3. բացահայտել, որևէ բանի թաքուն հանգույցները բաց անել
  16. լույս ցերեկով - օրը ցերեկով, լույս ժամանակ
  17. լույսը բացվել՝ ընկնել՝ ճեղքվել - լուսանալ
  18. լույսն ու մութը չբաժանված - արշալույսը բացվելուց քիչ առաջ
  19. լույսը պատերովը տալ
    1. չորս կողմը լուսավորել
    2. շատ գեղեցիկ լինել, գեղեցկությամբ փայլել
  20. լույսի բաժին լինի - բարեմաղթություն ննջեցյալի համար
  21. լույսի կտոր
    1. մարմնով շատ սպիտակ
    2. շատ գեղեցիկ
  22. լույսի պես
    1. մարմնով շատ սպիտակ
    2. շատ գեղեցիկ
  23. լույսե լույս - լուսալուս, երեկոյան լույսից մինչև առավոտյան լույսը, ամբողջ գիշեր
  24. լույսե լույս անել - ամբողջ գիշեր աշխատել
  25. լույս իջնել - վերևից մի բանի վրա լույս ընկնել
  26. լույս իջնի - (օրհնանք հանգուցյալներին ուղղված) արդարների ու լուսավորների հետ լինի, դրախտ գնա
  27. լույս լինել - ցերեկ լինել, մութն ընկած չլինել
  28. լույս լույս է - լրիվ լուսացել է
  29. լույս կաթի - (բարեմաղթություն մեռածների հասցեին) իր լուսավորվի, երկնքից լույս իջնի
  30. լույս տալ - լուսավորել
    1. լուսավորություն տարածել
  31. լույս տեսնել - հրատարակվել
    1. ծնվել
  32. լույս ցերեկ - օրը ցերեկ, ցերեկ
  33. լույսը ճեղքվել - տե՛ս լույսը բացվել