ինքը

Վիքիբառարան-ից
Jump to navigation Jump to search

Հայերեն

Դասական ուղղագրութեամբ՝

վանկեր՝ ին•քը 

Ստուգաբանություն[խմբագրել]

Դերանուն

  1. համապատասխան դերանունների փոխարեն՝ համապատասխան դեմքերով ◆ Ինքս կգամ և կստուգեմ։ Ինքդ գնա՛ տես։ ◆ Մայրաքաղաքում անդադար ժողովներ էին կազմվում, որոնց երբեմն ինքը կայսրը անձամբ ներկա էր գտնվում։ (Րաֆֆի) ◆ Չե՞ որ դու ինքդ ձեր տանից փախար։ (Վահան Տերյան) ◆ Ինքս անձամբ ներկա էի։
  2. գոյականների կամ անձնական դերանունների հետ՝ ցույց տալով այն անձը կամ առարկան, որը անձամբ, անմիջականորեն մասնակցում է գործողությանը ◆ Նա ինքն է ամեն օր շուկա գնում։ ◆ Հայրը ինքն է զբաղվում որդու ուսման հարցով։
  3. ցույց տալու համար այն անձը կամ առարկան, որ մասնակցում է գործողությանը առանց ուրիշի օգնության կամ միջամտության ◆ Նա ինքն էր ամեն առավոտ հավաքում անկողինը, մաքրում սենյակը, նախաճաշ պատրաստում։ ◆ Վճռեց ինքը գնալ Սամվելի մոտ։ (Րաֆֆի) ◆ Ինքդ մարեցիր երգդ հայրենի։ (Ավետիք Իսահակյան) ◆ Նենեն… վազեց կառքի մոտ և առանց Մուրադի օգնության ինքը ցատկեց նստեց նրա մեջ։ (Րաֆֆի)
  4. ցույց տալու համար, որ գործողությունը տարածվում է նաև տվյալ անձի կամ առարկայի վրա (հաճախ էլ բառի հետ) ◆ Երբ բոլորն սկսեցին բացահայտորեն խոսել պատերազմի հնարավորության մասին, նա հիշեց, որ ինքը այդ մասին շատ է մտածել։
  5. ցույց տալու համար անձի կամ առարկայի կարևորությունը՝ նշանավորությունը ◆ Նրա հետ խոսում էր ոչ թե սպարապետը, այլ ինքը՝ թագավորը։ ◆ Ինքը նահանգապետը հրամայել է խռովարարին։ (Ակսել Բակունց)
  6. գործածվում է գոյականի փոխարեն, երբ նրա անունը չեն ուզում տալ ◆ Որդին հոր մասին խոսելիս երբեք անունը չէր տալիս, այլ միշտ ասում էր ինքը. - ինքը խոսեց, ինքը եկավ և այլն։ ◆ Մնում էր, որ ինքս ծանոթանայի այդ կնոջը։ (Մուրացան) ◆ Իրենք էլ քաղաքից են հաց բերել։ (Ակսել Բակունց) ◆ Հին տանը երկուսով էին ապրում՝ ինքը և կինը։ (Ակսել Բակունց)
  7. հատկանիշ ցույց տվող գոյականների հետ գործածվում է մարմնացած, կատարյալ նշանակությամբ ◆ Եթե տեսնես նրան, կասես ահավասիկ ինքը՝ աստվածությունը։ ◆ Դա հենց գեղեցկությունը ինքն է։ Ինքը արվեստը խտացել է այդ նկարի մեջ։
  8. գործածվում է ցույց տալու կարևոր՝ ազդեցիկ մարդ, կամ այնպիսի անձ, որի մասին տվյալ պահին խոսք է լինում կամ եղել է ◆ Տեսեք, տեսեք, ինքն է գալիս։ Ինքն է, ինքն է։
  9. գործածվում է ընդգծելու անձ՝ իր՝ երևույթ. նույնիսկ, մինչև իսկ ◆ Կարծես ինքը բնությունը միաբանվել էր մարդկային գազանությունների հետ Ղարաբաղը բոլորովին ամայի և անապատ դարձնելու համար։ (Րաֆֆի) ◆ Արևը ինքը զերծ չէ բծերից։
  10. գործածվում է նա (ես, դու) նույնպես՝ էլ նշանակությամբ ◆ Վարդը ձեռքիդ դու ներս եկար, ինքդ սիրուն վարդի պես։ Հովհաննես Հովհաննիսյան

Հոմանիշներ[խմբագրել]

  1. նա, անիկա, ան, նե, անի

Արտահայտություններ[խմբագրել]

  1. ինքս (ինքդ, ինքը) գիտեմ (գիտես, գիտի) - իմ (քո, նրա) գործն է, իմ (քո, նրա) կամքից է կախված
  2. ինքն ըստ ինքյան - տե՛ս ինքնըստինքյան
  3. ինքը զինքը - տե՛ս ինքզինքը
  4. ինքն իր գլխի - ինքնագլուխ ◆ Սկսավ ինքս իր գլխու գործել։ Հակոբ Պարոնյան
  5. ինքն իր հետ մնալ - ներանձնանալ
  6. ինքն իրեն (իրան)
    1. ինքն իր անձին (անդարձադար իմաստով)
    2. ինքն իրեն հետ, ինքնը իրեն հետ մեկուսի ինքնին, ինքնովի ◆ Հոգիս լիքը երազներով՝ երգը հոսեց ինքն իրեն։ Հովհաննես Թումանյան
    3. ինքնագլուխ
    4. չափազանց հեշտությամբ, գրեթե առանց արտաքին ներգործության ◆ Հողն անքայն փուխր է, որ ինքն իրեն փորվում է։ ◆ Ինքն իրեն շարժվում է։ Ինքն իրեն փլվեց
    5. իր հետ, իրեն - իրեն ◆ Մի քիչ որ անց է կենում, նորից սկսում ինքն իրեն խոսել Հովհաննես Թումանյան
  7. ինքն իրեն գալ՝ գտնել
    1. ուշքի գալ, ուշքը գլուխը գալ
    2. ուժը տեղը գալ, կազդուրվել
    3. դրությունը՝ ապրուստը լավանալ
  8. ինքն իրեն դառնալ - ուշքի գալ, ուշքը գլուխը գալ
  9. ինքն իրեն ժողովել
    1. խելքը գլուխը հավաքել, խելքի գալ, սխալ ուղուց ետ կանգնել
    2. զգաստանալ, իրեն կարգի բերել
  10. ինքն իրեն հավաքել
    1. խելքը գլուխը հավաքել, խելքի գալ, սխալ ուղուց ետ կանգնել
    2. զգաստանալ, իրեն կարգի բերել
  11. ինքն իրենից դուրս գալ՝ ելնել - չկարողանալ իրեն զսպել, ինքնազսպումը կորցնել ◆ -Ո՜չ, - գոչեց ինքն իրենից դուրս եկած Ներշապուհը։ Դերենիկ Դեմիրճյան
  12. ինքն իրմե դուրս գալ՝ ելնել (արևմտհ․) - չկարողանալ իրեն զսպել, ինքնազսպումը կորցնել
  13. իրեն կտրատել
    1. ներքուստ խիստ բարկացած լինել (երբ արգելում են կամ չի կարող բարկությանը հագուրդ տալ)
    2. իրեն տանջել
    3. լարված ճիգ թափել սլանալու կամ մի բանի հասնելու (հատկապես ձիու մասին) ◆ Ամեհի նժույգը իրեն կտրատում է։ Դերենիկ Դեմիրճյան
  14. ինքն իրեն մոռանալ, իրեն մոռանալ
    1. չկարողանալ իրեն զսպել, զգաստությունը կորցնել
    2. իր մասին բոլորովին չհոգալ
  15. ինքն իրեն հաշիվ տալ, իրեն հաշիվ տալ - կշռադատել, ծանր ու թեթև անել ◆ Նա գործեց առանց ինքն իրեն հաշիվ ալու, առանց իր զգացումների խորքը վերլուծման ենթարկելու։ (Շիրվանզադե)
Եզակի թիվ Հոգնակի թիվ
Ուղղ. ինքն իրենց(ը)
Սեռ. իր իրենց
Տր. իրեն իրենց
Հայց. իրեն իրենց
Բաց. իրենից իրենցից
Գործ. իրենով իրենցով
Ներգ. իրենում իրենցում

Աղբյուրներ[խմբագրել]